Deneme | Yapay zekâ, kimlik ve düşünsel samimiyet üzerine Ve maalesef artık yapay zekâ çağındayız. ChatGPT, Gemini ya da her ne haktsa işte o araçlar hayatımıza girdiğinden beri ortalık bir anda yazarlarla, şairlerle, filozoflarla, ruh çözümleyicileriyle doldu.
Sanki insanlık, yüzyıllardır içinde biriktirdiği bütün düşünsel cevherleri aynı anda keşfetmiş gibi… Herkesin söyleyecek derin bir sözü, insan ruhuna dair çarpıcı bir tespiti, hayata yön verecek bir felsefesi var artık. Birkaç komutla aforizmalar üretiliyor, birkaç dokunuşla bilgelik görüntüsü veriliyor, birkaç paragrafla yılların düşünsel birikimi varmış gibi bir kimlik inşa ediliyor.
Ne tuhaf değil mi? İnsan, henüz kendi iç dünyasının bile farkında olmadan başkalarına ruhun derinliklerinden söz edebiliyor. Kendi düşüncesiyle yüzleşmeye fırsat bulamadan düşünürlerin cümlelerini kuşanıyor. Belki de hayatında hiç sınamadığı bir inancı savunuyor; anlamını henüz tam olarak kavrayamadığı bir felsefeyi, sanki yıllarca o düşüncenin yükünü taşımış gibi anlatıyor.
Böylece düşünce, bir arayış olmaktan çıkıp bir gösteriye; kelimeler, insanın kendini anlama çabasından uzaklaşıp kendini olduğundan başka gösterme aracına dönüşüyor.
Biz şiir yazmaya, kelimelerle kendimize bir yol açmaya başladığımızda bilgisayarlar, akıllı telefonlar henüz hayatımızda bile değildi. Yazmak, birkaç saniye içinde kusursuz cümlelere ulaşmak değildi. Bir kelimenin peşinde saatlerce dolaşır, bir duygunun hakkını verecek ifadeyi bulana kadar düşünür, siler, yeniden yazardık. Bazen bir dize günlerce zihnimizde taşınır, bazen tek bir cümleye ulaşmak için onlarca cümleden vazgeçerdik.
Çünkü yazmak, yalnızca bir şeyler söylemek değildi.
Söyleyeceklerimizin ne kadarının gerçekten bize ait olduğunu anlamaya çalışmaktı. Her kelime biraz yaşanmışlığımızdan, biraz okuduklarımızdan, biraz yanılgılarımızdan, biraz da henüz adını koyamadığımız duygularımızdan süzülürdü. Yazdıkça yalnızca dünyayı anlatmaz, kendimizi de tanımaya çalışırdık.
Belki de bu yüzden bugün kelimelerin böylesine kolay çoğalmasını izlerken, yazmakla yazar olmak, düşünmekle düşünür görünmek arasındaki mesafeyi daha açık görüyoruz.
Çünkü bir düşünceyi dile getirmekle o düşüncenin sorumluluğunu taşımak aynı şey değildir.
Bir inancı anlatmakla onun gereğini yerine getirmek, insan ruhuna dair etkileyici cümleler kurmakla insanın acısına gerçekten temas edebilmek, adaletten söz etmekle çıkarlarımızın zarar göreceği yerde de adaletin yanında durabilmek arasında büyük bir mesafe vardır.
İnsanın düşünsel derinliği, kullandığı kelimelerin ağırlığıyla ölçülmez. Asıl mesele, o kelimelerin hayatında neye karşılık geldiğidir. Söyledikleriyle yaşadıkları, savunduklarıyla tercihleri, inandığını söyledikleriyle zor zamanlarda gösterdikleri tavır arasında nasıl bir bağ bulunduğudur.
Yapay zekâ bu bağı kuramaz; çünkü o bağın malzemesi yalnızca bilgi değil, yaşanmışlıktır. Tecrübedir. O tecrübelerinn insan hayatında bulduğu yerdir.
Elbette yapay zekâ cümleleri güzelleştirebilir, düşünceleri düzenleyebilir, anlatımın sınırlarını genişletebilir. İnsanın zihninde dolaşan fakat bir türlü biçim kazanamayan düşüncelere ifade kazandırabilir. Bunda yanlış olan hiçbir şey yoktur. Bir aracın imkânlarından yararlanmak, insanın kendini ve kendi düşüncesine ihanet etmesi anlamına gelmez.
Mesele, yardım almak değil; alınan yardımı kendine ait bir inanç biçimi gibi sunmaktır. Mesele, bir düşünceyi geliştirmek için teknolojiden yararlanmakla henüz sahip olunmayan bir düşünsel kimliğin görüntüsünü üretmek arasındaki farktır.
Birincisi insanın imkânlarını genişletir. İkincisi, insanın kendisiyle arasındaki mesafeyi büyütebilir.
Yalan. .. Riya…Oturmamış bir kimlik… Etik noksanlığı….
Çünkü insanın yazdıklarıyla yaşadıkları arasında görünmez bir bağ vardır. Ve gerçek yazarlar bu bağın varlığını şıp diye anlarlar. Bu söz kimden çıkmış.
O kişi bu sözün sahibi olabilcek bir zaat mı? Ya da yaşımında tüm o sözleri karşılayacak davranışları var mı diye.
Çünkü her düşüncenin bir geçmişi, her inancın bir sınavı, her gerçek dünya görüşünün zaman içinde oluşmuş bir hikâyesi bulunur. Birikim dediğimiz şey, doğru kelimeleri yan yana getirmekten ibaret değildir. Zaman ister; çelişki ister; yanılmayı, vazgeçmeyi, yeniden başlamayı ister. Bazen insanın kendi söyledikleriyle yüzleşmesini, bazen de yıllarca savunduğu bir düşüncenin karşısında susmayı öğrenmesini gerektirir.
İnsan, her şeyi bilerek derinleşmez. Bazen bilmediğini kabul ederek, bazen yanıldığını anlayarak, bazen de haklı çıkma arzusundan vazgeçerek derinleşir. Gerçek düşünsel olgunluk, yalnızca cevaplar biriktirmek değil, soruların ağırlığını taşıyabilmektir.
Oysa ödünç alınan derinlik, çoğu zaman soruların zahmetine katlanmadan cevapların etkileyiciliğine sahip olma arzusundan doğar.
Biz birbirimizi yalnızca cümlelerimizden ibaret sanmıyoruz. İnsanların hayata bakışlarını, yıllar içinde oluşturdukları karakterlerini, düşünsel altyapılarını ve hangi koşullarda nasıl davrandıklarını az çok biliyoruz. Bu nedenle bugün karşımıza çıkan bazı metinleri okurken, kelimelerin güzelliğinden önce başka bir şeyi merak ediyoruz: Bu düşünce, onu dile getiren insanın hayatında nereden geliyor?
Hangi okumaların, hangi sorgulamaların, hangi iç hesaplaşmaların ürünü? Hangi yaşanmışlıkla beslenmiş, hangi çelişkiyle sınanmış, hangi bedel ödenerek benimsenmiş?
Bazen cümleler son derece etkileyici, göndermeler yerli yerinde, anlatım kusursuzdur. Fakat bütün bu gösterişli yapının arkasında, onu taşıyacak bir iç dünya bulmak güçleşir. Sanki insanın üzerine kendisine ait olmayan bir kimlik giydirilmiştir. Elbise kusursuzdur; ancak insanın bedenine oturmaz.
Çünkü bir kimliği anlatmak, o kimliğe dönüşmek değildir.
İnsan, kendisine ait olmayan bir derinliği ne kadar ustalıkla taklit ederse etsin, bir noktada kendi gerçekliğiyle karşılaşır. Sözcükler ödünç alınabilir, üsluplar taklit edilebilir, düşünceler yeniden biçimlendirilebilir. Fakat bir insanın yıllar boyunca neyi nasıl yaşadığı, hangi düşünceler uğruna bedel ödediği, hangi yanlışlarından dönmeyi başardığı birkaç etkileyici paragrafla yeniden üretilemez.
Bir filozofun cümlesini paylaşmak, onun düşünsel yolculuğunu tamamlamak değildir. Bir psikoloğun kavramlarını kullanmak, insan ruhunu anlamaya yetmez. Şiirsel bir dil kurmak, şairin dünyasına sahip olmak anlamına gelmez. Bir düşünceyi kusursuzca anlatabilmek, o düşüncenin gerektirdiği olgunluğa erişildiğinin kanıtı sayılamaz.
Çünkü bilgi edinilebilir, üslup öğrenilebilir, ifade geliştirilebilir. Fakat insanın kendisiyle kurduğu ilişkinin derinliği, yalnızca bunların toplamından oluşmaz. Elbette insan değişir. Dün savunmadığı bir düşünceyi bugün benimseyebilir; dün yüzeysel baktığı bir meseleye yıllar sonra bambaşka bir derinlikten yaklaşabilir. Kimseyi geçmişteki hâline mahkûm etmek, insanın gelişme ihtimalini inkâr etmektir. Bir insanın bugün yazdıklarının geçmişiyle örtüşmemesi, tek başına samimiyetsizliğinin kanıtı değildir.
Belki de gerçekten değişmiştir. Belki okumuş, düşünmüş, yaşamış, kendini yeniden kurmuştur. Ancak değişim ile taklit arasındaki fark, yalnızca ortaya çıkan metinde değil, insanın düşünceyle kurduğu ilişkide saklıdır. Değişen insan, düşüncesinin sorumluluğunu da üstlenir. Taklit eden ise çoğu zaman düşüncenin kendisinden çok, o düşüncenin başkalarında uyandırdığı hayranlığa yönelir.
İşte asıl ayrım burada başlar. Bu ayrımı gören insanlar da var elbette. Her etkileyici cümleye hayranlıkla yaklaşmayan, her felsefi göndermeyi bilgelik sanmayan, söylenenle söyleyen arasındaki mesafeyi fark eden insanlar…
Onlar her zaman itiraz etmiyor. Kimsenin maskesini düşürmek, birilerini küçük düşürmek ya da kimin ne kadar gerçek olduğunu ispatlamak için uğraşmıyorlar. Bazen yalnızca dinliyor, okuyor ve sessizce gözlemliyorlar. Sonra gülümsüyorlar. O gülümsemede küçümsemeden çok, bir şeyin farkına varmış olmanın sakinliği var. Çünkü biliyorlar ki insanın kendisini olmadığı biri gibi sunması bir süreliğine mümkün olsa da o kimliği gerçekten taşıdığı anlamına gelmiyor. Gösteri, izleyici bulduğu sürece devam edebilir; fakat gösterinin kendisi, insanın gerçekte kim olduğuna dair bütün soruları ortadan kaldırmaz.
Belki de çağımızın en büyük yanılgısı, görünür olmayı var olmakla, kendini ifade etmeyi kendini tanımakla, çok şey söylemeyi çok şey bilmekle karıştırmamızdır. Her şeyin hızlandığı bir dünyada düşünce de hızın baskısı altında. Bir metnin etkileyici olması, çoğu zaman ne kadar derin olduğundan daha fazla önemseniyor. İnsanlar düşüncelerin kendisinden çok, o düşüncelerin yarattığı izlenime yatırım yapıyor. Bilgelik, yaşanmışlığın içinden süzülen bir olgunluk olmaktan çıkıp sergilenebilir bir niteliğe dönüşüyor.
Böylece herkesin konuşabildiği bir dünyada dinlemek, herkesin yazabildiği bir dünyada düşünmek, herkesin kendisini anlatabildiği bir dünyada kendisiyle yüzleşmek giderek zorlaşıyor. Belki de asıl yoksullaşma, kelimelerin azalmasında değil, kelimelerin arkasındaki anlamın aşınmasında yatıyor. Çünkü bir kavramı her kullandığımızda onu gerçekten anlamıyoruz; bir duyguyu her dile getirdiğimizde onu gerçekten yaşamıyoruz; bir düşünceyi her savunduğumuzda onun gerektirdiği sorumluluğu üstlenmiyoruz.
Bazen kelimeler insanın iç dünyasını görünür kılar. Bazen de o dünyanın eksiklerini örtmek için kullanılır. Yapay zekâ bu iki ihtimalin de önünü açabilir. İnsanın kendisini daha iyi ifade etmesine yardımcı olabilir; aynı zamanda kendisini olduğundan daha bilgili, daha duyarlı, daha bilge gösteren bir aynaya da dönüşebilir. Aynadaki görüntü kusursuzlaştıkça insan, gerçek yüzüyle arasındaki mesafeyi fark etmekte zorlanabilir.
Oysa mesele aynanın ne kadar iyi görüntü verdiği değil, insanın o görüntüye ne kadar inandığıdır. Burada asıl sorulması gereken, yapay zekânın bir metni yazıp yazamayacağı değil; insanın o metinle nasıl bir ilişki kurduğudur. Onu kendi düşüncesini sınamak, geliştirmek ve ifade etmek için mi kullanıyor, yoksa henüz kendi içinde oluşmamış bir kimliğin dış görünüşünü üretmek için mi?
Bu soru, teknolojiden çok insanın niyetiyle ilgilidir. Çünkü hiçbir araç, tek başına samimiyetin garantisi olmadığı gibi samimiyetsizliğin de kanıtı değildir. Bir metnin yapay zekâ yardımıyla hazırlanmış olması, onun değersiz ya da sahte olduğu anlamına gelmez. Asıl mesele, insanın ortaya koyduğu düşüncenin arkasında durup duramadığıdır. Yazdığı cümleleri anlayıp anlamadığı, onlarla gerektiğinde hesaplaşıp hesaplaşmadığı, o düşünceleri hayatın içinde sınamaya ne kadar açık olduğudur.
Belki de bu çağda en çok ihtiyaç duyduğumuz şey, daha etkileyici cümleler değil, kendimize karşı daha dürüst olabilme cesaretidir. Her şeyi biliyor görünmek yerine bilmediklerimizi kabul edebilmek… Derin görünmek yerine gerçekten düşünmek… Başkalarının zihninde hayranlık uyandıracak bir kimlik inşa etmeye çalışmak yerine, kendi içimizde tutarlı bir insan olabilmek…
Çünkü insanın değeri, ne kadar derin göründüğüyle değil, derinliğinin ne kadarını gerçekten taşıdığıyla ölçülür. Belki de bu yüzden bazı insanlar bütün bu gösteriyi sessizce izliyor. Her yeni şairi, her yeni filozofu, her yeni ruh uzmanını ciddiye almak zorunda hissetmiyorlar kendilerini. Çünkü insanı anlamak için yalnızca yazdıklarına bakmanın yeterli olmadığını biliyorlar. Zaman içinde nasıl yaşadığına, neye inandığına, hangi düşüncelerin arkasında durduğuna, çıkarlarıyla değerleri çatıştığında neyi seçtiğine ve zor zamanlarda nasıl davrandığına da bakıyorlar.
İnsan bazen en çok, söyledikleriyle yapabildikleri arasındaki mesafede görünür. Bazen de hiçbir şey söylemediği yerde… Ve onlar, bütün bunları gördüklerinde, çoğu zaman tartışmaya bile gerek duymuyorlar. Yalnızca gülümsüyorlar. Çünkü biliyorlar ki yapay zekâ bir metin yazabilir, bir üslup oluşturabilir, bir düşüncenin dış görünüşünü kusursuzca taklit edebilir. Fakat insanın kendi hayatıyla kuramadığı bağı onun yerine kuramaz. Yaşanmamış bir deneyimi yaşanmış kılamaz; üstlenilmemiş bir sorumluluğu insana ait bir erdeme dönüştüremez. Teknoloji bize kelimeler verebilir. O kelimelere hangi anlamı yükleyeceğimiz, onlarla nasıl bir insan olacağımız ise hâlâ bize kalmıştır.
Belki de mesele, yapay zekânın insan gibi yazabilmesi değil; insanın yazdıklarıyla kendisi arasındaki bağı koruyabilmesidir. Çünkü bu çağda kelimelere ulaşmak kolaylaştı. Zorlaşan, o kelimelerin hakkını verebilmek. Ve insan, ne kadar kusursuz cümleler kurarsa kursun, eninde sonunda kendi hayatının gerçekliğiyle karşılaşır. Herkes yazar gibi görünebilir. Ama herkes, yazdığı insan değildir.
Özlem Saba
